Dagboekaantekening – 7 juli 2026 (bewerkte versie)

Ondertussen heb ik alle afleveringen van de zesdelige serie “Etty” volledig uitgekeken. De dramaserie is gebaseerd op de dagboekaantekeningen van Etty Hillesum maar speelt zich af in een hedendaags Amsterdam. Je ziet haar dan ook in een jeans, een lange trenchcoat en een rugzak over de schouders door de straten fietsen. Tot het moment dat de Joodse Amsterdammers hun fietsen moeten inleveren. Tot het moment waarop Etty Hillesum van spoor 11 van Amsterdam Centraal op een stoptrein naar Westerbork stapt. In de centrale vertrekhal weerklinkt een oproep: ‘De trein naar Westerbork vertrekt over enkele minuten.’ Alsof alle treinen, elk moment, zomaar naar Westerbork of een ander concentratiekamp in deze wereld kunnen rijden.

Voor regisseur Hagai Levi was het belangrijk om Hillesum en haar naasten in het heden te plaatsen, waardoor de serie parallellen oproept met het fascisme, onderdrukking en racisme in onze tijd. Levi werkte ongeveer vijftien jaar aan de verfilming van Hillesums oorlogsdagboeken, lang voordat 7 oktober 2023 plaatsvond. De geschriften van Etty Hillesum liggen altijd op zijn nachtkastje zegt hij ergens in een interview. Ook bij mij liggen de nagelaten geschriften, gebundeld in het boek “Etty, De Nagelaten geschriften van Etty Hillesum (1941-1943)” steeds binnen handbereik. Een liefde voor het leven. Alleen de laatste bladzijden herlees ik niet meer.

De vierde aflevering van de reeks, getiteld De hemel in mij, begint met de verordening die Joodse Amsterdammers verplicht hun fietsen in te leveren in het fietsdepot. Etty, haar vrienden en honderden anderen, sluiten zich vanuit alle richtingen bij elkaar aan en fietsen zwijgend en bedrukt door de straten naar een depot in het westen van Amsterdam. Vanuit de tegenovergestelde richting zie je één fietser komen, die even halt houdt en onbewogen voor zich uitkijkt. Een toevoeging, haast een detail van de regisseur dat ineens alles zegt. Aan het fietsdepot op het industrieterrein worden de fietsers door SS-officieren bevolen af te stappen. Er staan duizenden fietsen geparkeerd die met een kraan op een hoop gegooid en tot schroot worden herleid. De scène wordt gedragen door een compositie waarvan enkele noten mij zeer bekend in de oren klinken, maar ik wacht op de soundtrack van de film, die nog moet worden uitgebracht.

Deze scène is voor mij dan ook een van de meest aangrijpende omdat ze je opnieuw met de neus op de feiten drukt: er ontstond nergens openlijk geweld of een opstand. De vervolging begint met een opeenstapeling van administratieve en praktische maatregelen die mensen stap voor stap hun bewegingsvrijheid en waardigheid ontnemen. De kille efficiëntie waarmee dat gebeurt. De Joodse burgers leverden zwijgend hun fiets af en niemand trok zijn mond open. Velen zullen intussen hebben beseft dat deze verordening opnieuw een stap verder ging in hun uitsluiting en dat er nog zwaardere maatregelen zouden volgen.

Op vrijdagochtend 25 juni 1942 schreef Etty Hillesum het volgende in haar dagboek:

“ En nu schijnt het erdoor te komen, dat de Joden niet meer in de groentenwinkels mogen komen; en fietsen inleveren; en niet meer in de tram; en ’s avonds na 8 uur binnen.)

Donderdagmiddag 25 juni 1942

Uit een brief van mijn vader in zijn onnavolgbare humor: —Vandaag is hier het fietsloze tijdperk ingetreden. Ik heb de fiets van Mischa persoonlijk afgeleverd. In Amsterdam, zo lees ik in de krant, mogen de Jehoediem nog fietsen, Welk een voorrecht! We behoeven nu niet meer in angst te zitten, dat onze fietsen gestolen worden. Voor onze zenuwen is dat stellig een voordeel. In de woestijn hebben we het indertijd ook veertig jaar zonder fietsen moeten doen.”

Al die fietsen op een hoop, tot schroot. Een beeld dat talloze andere beelden oproept, uit het verleden en uit het heden. Je vraagt je opnieuw af waarom niemand door de straten begon te schreeuwen terwijl hun medeburgers hun fietsen, hun vrijheid en uiteindelijk hun bestaansrecht werden afgenomen. Hoe kon een samenleving stap voor stap aanvaarden dat een bevolkingsgroep massaal ontmenselijkt werd? Waarom kwamen zo weinig mensen tijdens deze verordeningen in Europa in verzet? Je blijft achter met hetzelfde terugkerende onbegrip. Door de verplichte inlevering van de fietsen werd mensen niet alleen hun vervoermiddel ontnomen, maar ook een deel van hun identiteit. De boodschap was duidelijk: jij, Joodse mens, behoort niet langer tot ons volk, tot ons fietsend volk.

De reeks laat zich dan ook nauwelijks bekijken zonder dat de beelden zich vermengen met die uit Gaza, de Westelijke Jordaanoever en het actuele oorlogsgeweld elders. Onvermijdelijk dringt Israël-Palestina zich op. De reeks werd tenslotte gemaakt door een Israëlische regisseur die zich herhaaldelijk tegen de genocide heeft uitgesproken.

Beelden van het verleden en het heden overlappen elkaar. Op een moment dat de Palestijnen nog steeds systematisch uit hun huizen verdreven worden, woningen en bezittingen worden vernield, in brand gestoken of geannexeerd. Het vee van de bedoeïenen wordt gestolen, dorpen afgesloten worden, ambulances en medische hulp zo goed als geen doorgang krijgen. De bezetting en onteigening van land in volle kracht verdergezet wordt, en als een nietsontziende bulldozer over de menselijkheid walst.

Wie het ziet wordt medeschuldig. Of je nu iets ondernomen hebt of niet. Er bestaan geen onschuldige getuigen meer.

In de omgeving van Ramallah overleed op 5 juli 2026de vier maanden oude baby Ahmad Maruf Zeid. De ambulance stond aan de overkant van een checkpoint te wachten om de baby, die in kritieke toestand verkeerde, naar een ziekenhuis te brengen. Volgens de berichtgeving hield het Israëlische leger het voertuig ongeveer een uur tegen. Alle hulp kwam te laat.

Een maand eerder, 5 juni, werd de zeven maanden oude Sam Abu Haikal in Hebron door Israëlische soldaten in het hoofd geschoten. De Israëlische mensenrechtenorganisatie B’Tselem publiceerde de beelden. Het verdriet van de ouders en familie was niet om aan te zien. Het blijft aan je kleven. Al die onschuldige kinderen. Drie jaar lang. Meer dan twintigduizend kinderen.

De afschuwelijke martelpraktijken in Israëlische gevangenissen, ook door B’Tselem gedocumenteerd en naar buiten gebracht. De detentie van duizenden Palestijnse kinderen.

De angst waarmee de baby’s en kinderen in Palestina en Israël worden gevoed en opgevoed. Opnieuw zoveel getraumatiseerde mensen, generaties lang. Wie stopt deze spiraal van geweld?

Deze serie legt ook het historische schuldgevoel van Europa opnieuw bloot, dat tot een misplaatste, contraproductieve houding en nefaste slachtpartij heeft geleid en voor velen een ongemakkelijke vaststelling zal zijn en blijven. Maar het verleden verdient geen blinde schuldreflex, maar een kritische houding en acties die laten zien welke lessen werkelijk zijn geleerd. Weinig dus.

Precies daarom dwingt de serie de kijker voorbij de beelden waarin verleden en heden door elkaar lopen, in de spiegel te kijken. Nu meer dan ooit, met de hete adem van het oprukkend fascisme in onze nek waarin de spiegels en hun illusies wel eens gauw lelijk zouden kunnen beslaan.

Ik herinner mij de laatste woorden en de tronie van Filip Dewinter in De Afspraak vorige week. Dit gesprek volgde op de pro-Palestijnse betoging in Antwerpen, waar de nieuwe voorzitter van Groen, Aimen Horch ,door gemaskerde agenten in burgerkledij hardhandig werd opgepakt en weggevoerd. De beelden van die arrestatie veroorzaakten gelukkig veel verontwaardiging en discussie over het gewelddadig politieoptreden en over het recht om te betogen op de Grote Markt. Kort daarna vormden N-VA en het Vlaams Belang in de Antwerpse gemeenteraad een meerderheid om een voorstel om de Israëlische vlag aan het Antwerpse stadhuis weg te halen, weg te stemmen. Dewinter orakelde dat “er hoop was voor de toekomst”.

Die woorden klinken nog altijd na als laarzen op kinderkoppen.

En ik hoop met iedere vezel van mijn wezen dat elk sprietje van die zwartgeblakerde hoop onder zijn alles vertrappende bottines en die van zijn trawanten door ons blijvend verzet zal worden weggemaaid.

Op maandag 6 juli kopte De Morgen: “Als het zo doorgaat, is er over tien jaar geen democratie meer in Duitsland”: tienduizenden Duitsers komen op straat tegen de partijdag van de AfD in Erfurt. Slechts tienduizend. Op een bevolking van meer dan tachtig miljoen mensen is dat bitter weinig.

Het fascisme zet zijn opmars in Europa verder.

Tijd om de fiets te nemen.

Tegen de stroom in.

(Afbeelding: screenshot uit “De hemel in mij”, vierde aflevering van “Etty”. Fietsdepot Amsterdam.)

Minder weergeven