Wanda Toscanini en haar vader Arturo Toscanini net gearriveerd in New-York op 23 februari 1933. (Foto: Gettyimages, Bettmann)

 

Als dochter van de wereldberoemde dirigent Arturo Toscanini was er merkwaardig genoeg geen muziekcarrière voor haar weggelegd maar een voetnoot in de geschiedenis van de muziek werd ze allerminst. Wanda Toscanini. Haar naam alleen al klinkt als muziek. Muziek die ze echter nooit zelf heeft kunnen maken. In haar jeugd speelde ze piano, maar haar vader, de grote Toscanini, kon geen enkele valse of verkeerd aangeslagen noot verdragen. Een valse noot was ‘als een dolk in zijn maag’. Als dirigent was hij gevreesd om zijn woedeuitbarstingen en stelde zowel aan zichzelf als aan zijn musicerende naasten de grootst mogelijke eisen. Van solisten en zangers vroeg hij het uiterste. Een absolute toewijding en passie voor de muziek waren zijn stokpaardjes en niet alleen wanneer hij als dirigent in alle grote operahuizen van de wereld, op de bok stond.
Zijn muzikale standaard, die het hoogst mogelijke belichaamde, gold voor alles en iedereen, en misschien nog het meest voor zijn eigen kinderen.Voor minder getalenteerde mensen was er in zijn omgeving geen plaats. Muzikanten die er niet in slaagden de juiste toon uit hun instrument te halen bedolf hij onder een salvo van schunnige beledigingen die hij uit de volksbuurt van Parma waar hij als kind opgroeide had geleerd. Uit angst of ontzag boden de onfortuinlijke musici, bedolven onder zijn door muzikale passie ontstoken vuurspuwende blikken en scheldpartijen, geen enkele tegenstand, maar bogen het hoofd en ondergingen deemoedig hun lot. Arturo Toscanini was ook een voorstander van de welbeproefde onderwijsmethode: ‘wie niet horen wil moet voelen’ en sloeg volgens ooggetuigen af en toe zijn dirigeerstok op het hoofd van een onwillige stuk.

Ook het omgekeerde gebeurde, dat de dirigeerstok niet op iemands hoofd brak, maar in tegendeel een onderdeel van het hoofd werd, als een soort verlengstuk van het geheugen dat een eigen leven begon te leiden. De getuigenis van de bariton Robert Merrill in ‘Toscanini, The Maestro’, een documentaire van Peter Rosen, is hiervan een beklijvend voorbeeld. Robert Merrill vertelt dat hij tijdens een repetitie van La Traviata waarin hij de rol van Giorgio Germont zingt, tijdens het duet met Violet in het tweede bedrijf, een terugkerend probleem ondervond met een tegenmaat in de zin ‘Siate di mia famiglia l’angiol consolator’. Toen Toscanini dit hoorde legde hij het orkest stil en riep Merril bij zich. En terwijl hij de bariton de frase opnieuw liet zingen, gaf hij met zijn dirigeerstok zachtjes op Merrill’s hoofd tikkend, de downbeats aan. Tot op heden voelt en hoort Robert Merrill als hij het duet moet zingen, en hij zong het ondertussen een honderdvijftig keer, Toscanini’s dirigeerstok, zacht het ritme tikken op zijn hoofd. ‘Siate di mia famiglia l’angiol consolator.’ (Wees liever de troostende engel van mijn familie.)

Wanda herinnerde zich van haar jeugd vooral het geschreeuw en getier van haar vader wanneer zij aan de piano zat te oefenen en de noten correct probeerde te spelen of te zingen. Ze bezat volgens eigen zeggen een mooie stem waar ze graag operettes mee had willen zingen en nam in het geheim zanglessen. Eén keer trad ze op onder een pseudoniem en bracht met succes de aria ‘Ah fors’ è lui’ uit La Traviata van Verdi. Jammer genoeg bestaat er geen opname van.Toen haar vader het vernam wilde hij niet dat een telg van Toscanini een tweederangszangeres zou worden en verbood haar het zingen. Zij gehoorzaamde hem omdat ze niet in haar talent geloofde en daarmee kwam aan de droom van Wanda om een operazangeres te worden abrupt een einde. Misschien kreeg zij sindsdien in haar gelaatsuitdrukking die kenmerkende gestrengheid die door de tijd heen iets onverbiddelijk weerspiegelde. Een verbeten en verborgen bittere noot die niemand ooit zou horen en door niets of niemand meer te kraken was. ‘Ah, fors’e lui’! ‘Addio il passato’, klonk het antwoord in mineur. Ze trouwde met Vladimir Horowitz, die de grootste pianist van zijn tijd werd genoemd, en werd zijn impresario, beschermer en toeverlaat. Ook toen Horowitz gedurende zijn leven, vier periodes, de laatste duurde twaalf jaar, niet meer kon of wilde spelen en hij in de lethargie van een depressie verzonk, bleef Wanda bij hem. In een documentaire over Vladimir Horowitz zag ik, tijdens een televisieopname in hun woonkamer, terwijl hij weer vrolijk en als herboren aan het spelen was, hoe zij zich schertsend achter de deur van hun woonkamer verborg. ‘Opdat ze niet volledig door hem betoverd zou zijn.’ Maar Wanda was toen al heel lang betoverd. Ondanks de turbulenties en het feit dat Horowitz van mannen hield bleven ze tot het einde van zijn leven samen.

Velen vreesden haar om haar temperament en soms bars, onbehouwen optreden. Maar er school ondanks een verbeten pijn, ook humor en speelsheid in haar voorkomen. Haar gezicht had de scherpe contouren van een Romeinse camee en in de uitdrukking van haar ogen was steeds een levendig steekspel gaande, zelfs wanneer ze niet aan het woord was. Iedere tegenstander, een ware of een vermeende, zou verbaal, bij voorbaat het onderspit delven. Er ging een grote scherpte in haar schuil die zich niet alleen in haar getraind en feilloos oor bevond, maar tekenend was voor haar. Ze werd door journalisten al even gevreesd voor haar bits optreden als haar vader wanneer hij met ijzeren hand een orkest dirigeerde. Had ze anders kunnen zijn? Ik geloof het niet. De tragiek van haar leven kwam nooit aan de oppervlakte maar ging als een peillood de diepte in. Over het overlijden van hun enige dochter Sonia in 1974 sprak ze nooit en kwam het wrede afscheid ook niet te boven. De muziek was haar redding. Het verdriet en de vreugde ondanks het spijt, vormde haar tot wie ze was. Het hoofd lichtjes afgewend, voor altijd gebogen onder het gebod van haar vaders dirigeerstok: ‘Siate di mia famiglia l’angiol consolator. ’ Even aanwezig als afwezig, onuitwisbaar als de pas geslepen punt van een zwart potlood drukkend op een onbeschreven blad. Wanda Toscanini overleed op 24 augustus 1998 op negentigjarige leeftijd. Moge zij rust gevonden hebben, als na de laatste noot van Verdi’s partituur.
‘Addio del passato! Ah, fors’e lui!’

2 gedachtes over “Wees liever de troostende engel van mijn familie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s